In mijn eerste jaar in Peru wilde ik niet alleen rondkijken en ontdekken hoe het leven daar in elkaar zat, maar ook iets doen voor mensen die het duidelijk minder goed hadden. In Nederland had ik daarvoor geld opgehaald en kleding en speelgoed ingezameld, en eenmaal in Peru besloot ik van een deel van dat geld vijftig liter kippensoep te koken. Daarmee reden we naar de arme wijken aan de rand van de stad om alles uit te delen. Het werd een dag die ik nooit ben vergeten, maar uiteindelijk niet vanwege de soep, het speelgoed of de kleding.

Wie in Arequipa regelmatig een picantería bezoekt, krijgt al snel de indruk dat alle eigenaren hun inrichting bij dezelfde groothandel hebben besteld. Plastic stapelstoelen, kleurrijke tafelkleden met een doorzichtig zeil eroverheen en eenvoudige houten tafels; je komt ze werkelijk overal tegen. Als voormalig interieurontwerper zag ik genoeg mogelijkheden om daar iets aantrekkelijkers van te maken, maar de Peruanen leken zich er nauwelijks druk om te maken. Zolang het eten goed was, vond iedereen het blijkbaar prima. En over dat eten had ik weinig te klagen.

Onder de vloeren van eeuwenoude woningen in het zuiden van Peru ontdekten archeologen iets opmerkelijks: 112 gemummificeerde cavia's. Niet toevallig achtergelaten, maar bewust begraven door mensen die hier lang vóór de komst van de Spanjaarden leefden. Op andere plaatsen in Zuid-Peru werden cavia's aangetroffen met kleurrijke versieringen, terwijl ook bij het ceremoniële centrum van Nazca resten van deze dieren werden gevonden. Wat betekende de cuy voor de oude bewoners van de Andes, en waarom kreeg zo'n klein dier een plaats in hun religieuze rituelen?

We leven in een tijd waarin computers, printers en smartphones vanzelfsprekend lijken. Toch kun je in het historische centrum van Arequipa nog iets tegenkomen wat in Europa vrijwel verdwenen is: een man die op een bankje zit met een ouderwetse typemachine. Geen laptop, geen printer en geen ingewikkelde apparatuur. Voor een paar soles typt hij een document dat je nodig hebt. Het klinkt als een tafereel uit het verleden, maar het hoort nog altijd bij het dagelijks leven in Peru. En achter die eenvoudige typemachine schuilt een verhaal over ondernemerschap, bureaucratie en vooral de noodzaak om je eigen inkomen te verdienen.

Midden in het historische centrum van Arequipa, tussen restaurants, winkels en drukbezochte terrassen, staat een oud houten huisje met drie stoelen. Het hout is verweerd, de constructie heeft duidelijk betere tijden gekend en toch wordt het nog altijd gebruikt. Hier worden schoenen gepoetst, zoals dat in Peru al generaties gebeurt. Terwijl het toerisme zich ontwikkelt en steeds meer mensen op sportschoenen rondlopen, blijven de schoenpoetsers hun vak uitoefenen. Wie zijn deze mannen, hoe verdienen zij hun geld en waarom houdt een ambacht dat op zoveel plaatsen vrijwel verdwenen is, juist hier nog stand?

Op ongeveer drie kwartier rijden van het centrum van Arequipastaat een oude watermolen die al meer dan vierhonderd jaar deel uitmaakt van het landschap. Gebouwd van de kenmerkende vulkanische steen van de stad, omgeven door groene tuinen en ooit van groot belang voor de verwerking van graan. Tegenwoordig komen bezoekers er om de oude molenstenen en het watermechanisme te bekijken, door de tuinen te wandelen of rustig te picknicken. Maar achter het fraaie gebouw schuilt een geschiedenis van landbouw, verval en een bijzondere restauratie. Hoe werkte deze molen zonder elektriciteit, waarom raakte hij in verval en hoe wist men hem uiteindelijk te redden?

De Nazcalijnen behoren tot de bekendste archeologische mysteries van Peru.Maar wat veel mensen niet weten, is dat enkele tientallen kilometers verderop, bij het plaatsje Palpa, tekeningen liggen die mogelijk honderden jaren ouder zijn. Hier geen kilometerslange lijnen die zich over een vlakke woestijn uitstrekken, maar menselijke figuren, dieren en merkwaardige afbeeldingen op berghellingen. Sommige zijn vanaf de grond zichtbaar en lijken bewust te zijn gemaakt voor mensen die erlangs liepen. Wie waren de makers van deze tekeningen, waarom kozen zij juist voor de heuvels en wat vertellen de figuren over de oorsprong van de beroemde Nazcalijnen?

Op ongeveer 28 kilometer van de stad Nazca liggen de resten van een enorm ceremonieel complex dat ooit een belangrijke plaats innam in het leven van de Nazca-bevolking. Piramides van leem, grote pleinen, tempels en mysterieuze rituelen, midden in een landschap waar water schaars is en de zon vrijwel altijd schijnt. Toch kennen veel mensen Cahuachi nauwelijks. Hoe kon hier bijna tweeduizend jaar geleden zo'n indrukwekkend complex ontstaan, waarom kwamen mensen er samen en wat zorgde ervoor dat deze bijzondere plek uiteindelijk werd verlaten?

Een vogel met een spanwijdte van meer dan drie meter die boven een diepe kloof zweeft, soms minutenlang zonder ook maar één keer met zijn vleugels te slaan. Wie in Zuid-Peru een Andescondor ziet vliegen, begrijpt onmiddellijk waarom dit dier al eeuwenlang tot de verbeelding spreekt. Maar achter die indrukwekkende verschijning gaat een bijzonder verhaal schuil. Want hoe krijgt zo'n zware vogel het voor elkaar om urenlang in de lucht te blijven? Waarom eet hij voornamelijk dode dieren? En wat heeft de condor eigenlijk te maken met de oude culturen van de Andes?

Een klein meer, palmbomen, huizen en hotels, volledig omringd door enorme zandduinen. Wie Huacachina bij de Peruaanse stad Ica voor het eerst ziet, zou bijna denken dat iemand een stukje tropisch landschap midden in de woestijn heeft neergezet. Maar de oase is geen kunstmatig aangelegd vakantiepark. Het water heeft een natuurlijke oorsprong en de plek bestaat al veel langer dan het toerisme. Alleen is er tegenwoordig iets bijzonders aan de hand: zonder menselijke hulp zou het meer er waarschijnlijk heel anders uitzien.

Een strand met rood zand, een blauwe oceaan en daarachter een landschap waarin vrijwel niets groeit. Het klinkt als een plek die iemand met een fotobewerkingsprogramma heeft bedacht, maar aan de kust van Peru bestaat dit bijzondere landschap echt. Playa Roja, in het natuurreservaat Paracas, is een van de opvallendste stranden van het land. En hoewel de kleur bijna onnatuurlijk lijkt, heeft het niets met verf, vervuiling of een geheimzinnig verschijnsel te maken. Het verhaal begint miljoenen jaren geleden, diep in de aardkorst.

Een woestijn waar het bijna nooit regent, maar waar toch planten groeien die hun water uit de lucht halen. Het klinkt tegenstrijdig, maar langs de kust van Peru bestaat een bijzondere wereld waarin mist soms belangrijker is dan regen. Op bepaalde plaatsen veranderen kale heuvels zelfs tijdelijk in groene landschappen, terwijl andere planten het hele jaar door weten te overleven op plekken waar nauwelijks een druppel regen valt. Hoe krijgen ze dat voor elkaar?

In de woestijn bij Nazca ligt een begraafplaats waar de doden soms nog hun haar, kleding en zelfs delen van hun huid hebben. Niet omdat ze pas kort geleden zijn begraven, maar omdat het droge klimaat van Zuid-Peru menselijke resten eeuwenlang kan bewaren. Op de begraafplaats van Chauchilla krijg je een bijzonder inkijkje in het leven, de dood en de gebruiken van mensen die hier lang vóór de komst van de Spanjaarden woonden. En het opmerkelijkste is misschien wel dat niet alleen de graven iets vertellen, maar ook de woestijn zelf.

Van de kurkdroge kustwoestijn naar bergpassen boven de 4.500 meter, van rokende vulkanen naar groene valleien en uitgestrekte hoogvlaktes. In Zuid-Peru hoef je soms maar een paar uur te reizen om in een compleet andere wereld terecht te komen. De Andes zijn hier veel meer dan een indrukwekkend landschap. Ze bepalen waar het water vandaan komt, wat mensen kunnen verbouwen, hoe dorpen bereikbaar blijven en zelfs hoe je lichaam reageert. En achter die bergen schuilen verrassend veel verhalen.

Wie aan Nazca denkt, denkt aan de beroemde lijnen in de woestijn. Maar niet ver van de stad ligt een ander bijzonder overblijfsel uit het verleden. Grote, spiraalvormige openingen verdwijnen er langzaam in de grond, alsof iemand enorme wenteltrappen in de woestijn heeft aangelegd. Ze maken deel uit van een eeuwenoud watersysteem dat op sommige plaatsen nog altijd functioneert. En misschien is dat wel minstens zo indrukwekkend als de tekeningen waarvoor Nazca wereldberoemd is geworden.

Hoe bestuur je miljoenen mensen zonder telefoon, computer, geschreven wetten zoals wij die kennen of zelfs een paard om je berichten te bezorgen? De Inca's kregen het voor elkaar. In nog geen eeuw bouwden ze vanuit Cusco een van de grootste rijken van het Amerikaanse continent op. En wie denkt dat hun geschiedenis vooral draait om Machu Picchu en goud, mist misschien wel het interessantste deel.

Peru is een land met een bijna onvoorstelbare rijkdom aan natuurlijke grondstoffen, landbouwproducten en toeristische bestemmingen. Jaarlijks worden er voor tientallen miljarden dollars aan goederen geëxporteerd en ook het toerisme levert een enorme bijdrage aan de economie. Toch leeft nog altijd ongeveer een kwart van de Peruaanse bevolking in armoede. Na jarenlang in Peru te hebben gewoond, blijf ik me afvragen hoe dat mogelijk is. Want als een land zoveel rijkdom bezit, waarom zien zoveel inwoners daar dan zo weinig van terug?

Een weg die duizenden kilometers door twee continenten loopt, spreekt natuurlijk tot de verbeelding. Maar je hoeft niet van Alaska naar Vuurland te rijden om te ontdekken waarom de Panamericana zo bijzonder is. Alleen al het Peruaanse gedeelte biedt landschappen die voortdurend veranderen, verrassend goede wegen en plekken waarvan je je afvraagt wat mensen er ooit van plan waren. Ik reed verschillende keren met mijn eigen auto over de Panamericana Sur, van Lima tot aan de Chileense grens. En iedere keer zag ik weer iets anders.